Tuesday, December 30, 2008

Şapkanın Sıcaklığı

Bilindiği gibi 5 ve 6 Ağustos 2008 tarihlerinde Leonard Cohen ilk defa İstanbul’da olacak ve iki gece üst üste konser verecekti, ama olmadı. Her nedense olmadı. Bunun üzerine ben, Kaliforniya’daki Zen manastırından çıkmış olan ve uzun bir aradan sonra turne yapan ozanı, Avrupa’da bir yerlerde yakalayıp görebilmek için fırsat kollamaya başladım. Tarih itibariyle Almanya konserleri uygun görünüyordu. Frankfurt Kitap Fuarı ile kesişemese de, 29 Ekim’deki konseri gözüme kestirdim ve 1,5 ay öncesinden -ve görünüşe göre bir hayli arka sıralardan- biletimi aldım.
28 Ekim sabahı Frankfurt’a indiğimde, şehirde bir süredir iyi giden hava bozmuştu; soğuktu ve hafif yağmur vardı. Günü gezerek geçirirken konserin afişine sadece bir defa rastladım, o da kuytu bir duvarın dibinde… Biletler çoktan bitmiş olmalı, diye düşündüm. Ertesi günün akşamı daha da soğuk bir hava vardı. Frankfurt gökdelenlerinin, kulelerinin, özellikle de Commerzbank’ın tepesi daha da soğuk olmalıydı.
Kaldığım yerden, konserin olacağı Frankfurter Festhalle metroyla uzak değildi. Kitap Fuarı’nın da yapıldığı alan içinde bulunan kubbeli Festhalle, benim gördüğüm, oturularak seyre uygun en büyük kapalı salondu. Metrodan inip, sadece bir yürüyen merdivenle salonun girişine geldik. Berlin ve Frankfurt’ta dönüşümlü olarak yaşamak durumunda olan eski bir arkadaşımla beraber görecektim Leonard Cohen’i.
Bira olarak ‘fıçı’ Beck’s vardı fuayede; ayrıca yaş ortalaması 40-45 olan, sakin ama konuşkan bir kalabalık, hafif yiyecekler ve Cohen’in turne tişörtlerinin satıldığı çok büyük olmayan bir tezgah. Sigara içmek için ise üşütmeyi göze almak gerekiyordu.
Yerimiz çok arkalardaydı ama salon tamamen doluydu. Sadece beş dakika gecikmeyle Cohen ve grubu sahneye çıktığında, kendi adıma unutulmayacak bir anın bilincinde olarak, daha fazla şeyi ‘kaydedebilmek’ için beyhude zorluyordum belleğimi. Nelerin orada kalacağına ben karar veremeyecektim.
‘Dance Me to the End of Love’, ilk şarkıydı. O ses, canlı olarak tam karşımızdan -biraz uzaktan- duyulmaktaydı. Kalabalık grubu, şapkası, koyu renkli takımı, hafif kambur duruşu, alçakgönüllülüğü ve dev ekrandan görebildiğim kadarıyla ışıltılı yüzüyle Bay Leonard Cohen sahnedeydi. Ne olduğunu bile anlayamadan şarkı bitti ve hemen ‘The Future’ başladı. Ozan o kadar ağır konuşuyordu ki: “Batı’nın eski şifresi çözülecek ve özel hayatın aniden infilak edecek... Geleceği gördüm, kardeşim: Gelecek cinayet.” Sonrasında, “aşka bir çare olmadığını” da canlı olarak duyabilmek mümkün oldu. Ozanın ‘sahnesi’ne de tanık olmaya başlamıştık. Diz çöktü, eğildi, büküldü; saksofon soloda ise şapkasını çıkardı ve kalbinin üstüne koydu; müzisyeninin yanına gitti, onu solo bitene kadar dinledi ve içtenlikle selamladı sonrasında. Bu jest, konser boyunca her solo performans sonrasında tekrarlanacaktı.
Yunan adası Hydra’da yazdığı birçok şarkıdan biri olan ‘Bird on the Wire’ başladığında salondakiler kendi karanlıklarının sıcak kucağındaydılar artık. Oysa şiirde “Yalnızım her zaman / Yüreğim buz gibi” diyordu ozan. ‘Everybody Knows’, ‘In My Secret Life’ ve ‘Who By Fire’ ard arda geldiler. Sonuncunun girişindeki flamenko gitara arp ve buzuki de eklendi. ‘Secret Life’ı ise vokalist Sharon Robinson söyledi. Yedinci şarkının sonunda, “14 yıl önce buradaydım” dedi Cohen. “O zamanlar ancak 60’ındaydım. Çılgın bir düş gören çocuk gibi... Sonra çok Prozac aldım ve inanmaya çalıştım.” Seyirci uğuldadı, gözler belki biraz daha kısıldı. ‘Heart With No Companion’ ve ‘Hey, That’s No Way to Say Goodbye’ın ardından ‘Anthem’ ile tam üç saat on dakika sürecek gecenin ilk bölümü kapandı: “Her şeyde bir çatlak vardır, ki ışık da oradan girer içeri.”
Şanslıydık. Menajeri tarafından dolandırılması yüzünden, uzun bir aradan sonra Litvanya kökenli Kanadalı yaşlı Yahudi Leonard yine uzun bir turnedeydi. En sevilen şarkılarından ‘Tower of Song’ ile başladı gecenin ikinci yarısı. On dakikalık arada, yaş ortalamasının sandığımdan da yüksek olduğunu gördüm. Ara biterken ön sıralara gidip bekleştik ve ikinci sırada boşalan birkaç yer dolmayınca, Leonard Cohen’i çok yakından görme şansına da sahip olacağımız kesinleşti. ‘Suzanne’ başlayınca kalabalık yine uğuldadı ve sayısız “teşekkür” duyuldu. Artık Cohen’in ‘kalan her şeyi’ çalacağından herkes emindi. ‘Gypsy Wife’, ‘The Partisan’ ve ‘Boogie Street’ sıralandılar. Üç kadın; iki kızkardeş ‘melek’ ve Sharon Robinson vokalist olarak sahnenin sağındaydılar. İki defa takdim edildiler; özellikle Robinson’ı selamlarken Cohen’in ses tonunda minnet duygusu hissedilebiliyordu. Gitaristine de “Master of Arpeggio” diye seslendi. Bunlar, övgülerinden pek azıydı. ‘Hallelujah’ başladığında artık herkes ayaktaydı ve topluca söylenen şarkı, gecenin tamamının zaten bir ayin olduğu duygusunu yerleştirdi içimize. Sonrasında, “Bu benim A.B.D.’ye aşk mektubum”, dedi Cohen ve ‘Democracy’yi söyledi. ‘I’m Your Man’de yine eğilip büküldü. Diz çöktü ve zaten alnının çoğunu kapayan şapkasını iyice indirdi. Ama mutlu görünüyordu. Tüm sahiplenişiyle ve içtenliğiyle söylüyordu şarkılarını.
‘Take This Waltz’ da bittiğinde veda zamanı gelmiş gibiydi görünüşte; ama herkes tekrar sahneye döneceklerinden emindi. ‘First We Take Manhattan’ı duymayı çok istiyordum şahsen: Frankfurt am Mainhattan. ‘Famous Blue Raincoat’ ise çok zor diyordum içimden... Bis, dünyanın en güzel ayrılık şarkılarından ‘So Long Marianne’ ile başladı, ‘Manhattan’ ile devam etti ve ‘Raincoat’ ile bitti. “Sincerely, L. Cohen...” ve ortalık masmaviydi.
Nezaketle defalarca takdim ettiği, kalbine koyduğu şapkasıyla durup selamladığı muhteşem ekibiyle Cohen, toplamda dördüncü kez sahneye geldiğinde, çalınacak herhangi bir nota, duyulacak herhangi bir dize bile tatmin duygusunu doruğa çıkartacaktı. Ozan, ‘If It Be Your Will’i müziksiz olarak okudu, sonra da kadın melekler şarkıyı söylediler. Artık gece bitmiş olmalıydı ki ‘Closing Time’ başladı. Bu neşeli şarkıyla kapanış vakti gelmişti.
Hayır gelmemişti. Yoğun alkıştan sonra yine geri geldiler ve ‘I Tried to Leave You’ başladı. Herkes gülümsedi bunun üzerine; incelikten ve mutluluktan gülümsedi. Büyük ozan bizi bırakamıyordu ve sahne önü bile, Alman disiplinine rağmen dolmuştu.
Son şarkı ise ‘I Tried to Leave You’ değil, ‘Whither Thou Goest’di. Gidiyordu Cohen, belki bir daha asla görüşememek üzere. “I Hope You’re Satisfied” diye başladı son sözüne. “Orada gülümsememiz için çabalayan birisi” vardı ve elbette ki herkes fazlasıyla tatmin olmuş, her şeyi unutmuştu. “Yıllardır varlığınızla bana destek veriniz. Şarkılarımı dinlediniz, sevdiniz. Bu bir ozanın başına gelebilecek en iyi şey. Hava soğuk. Sakın üşütmeyin, annenizin sözünü dinleyin, Volkswagen kadar mutlu olun. Tanrı sizi korusun” diyerek ve yan yan zıplayarak sahneden çıktı Leonard Cohen. Bir yandan da şapkasını tutuyordu.
Hep birlikte Commerzbank gökdeleninden daha da yukarıdaydık ve içimiz sıcaktı.

Monday, October 13, 2008

Vampir Uyandırılıyor

Nosferatu, bilindiği gibi, korku sinemasının en önemli klasiklerinden bir tanesi. Önemli, çünkü 1921 gibi çok erken bir tarihte çekilmiş ve bugüne dek korku sinemasını derinden etkilemeye devam etmiş. İlk vampir filmi olan Nosferatu öte yandan bir edebiyat uyarlaması. Bram Stoker’ın 1897 tarihli romanı Dracula, 1921’de ekspresyonist Alman yönetmen Friedrich Wilhelm Murnau tarafından sinemaya uyarlanmış, ancak telif hakları ödenmediğinden, büyük ilgi görmesine rağmen film imha edilmiş, ama sonradan bir kopyası bulunarak -neyse ki- yeniden dolaşıma girmiş. Sonraki yıllar boyunca da Nosferatu tekrar tekrar, farklı yönetmenler ve oyuncularla çekilmiş ve ‘müziklendirilmiş’.
Alt başlığı ‘Bir Dehşet Senfonisi’ olan Nosferatu sessiz, siyah-beyaz ve 94 dakika uzunluğunda bir film ve bu filme 13 Ekim tarihinde İstanbul’da canlı olarak müzik yapılacak. Efsanevi Alman krautrock grubu Faust, bu tarihte, beyaz perdede Nosferatu filmi gösterilirken sahnede müzik çalacak. Aslında Faust’un bunu daha önce yapmışlığı var. 1998 yılında çıkardığı Faust Wakes Nosferatu’da vampir zaten uyandırılmıştı. Şimdi bu albüm bütünüyle canlı olarak tekrar çalınacak ve Nosferatu yine korku salacak.
Başta Faust olmak üzere Amon Düül, Can ve Kraftwerk gibi Alman toplulukların yarattığı ve sürüklediği krautrock türü 1960’ların sonlarından itibaren büyük ilgi görüyor ve birçok genç grubu etkiliyor. Kraut sözcüğünün Almancada bitki, lahana ya da tütün gibi farklı anlamları var; Faust ise Goethe’nin ünlü eseri olmasının yanı sıra yumruk anlamına geliyor. Faust efsanesi ise 1971’de Hamburg yakınlarındaki Wümme’de, elden geçirilerek stüdyoya dönüştürülen eski bir okul binasında başlıyor. Gazeteci ve prodüktör Uwe Nettelbeck’in kurduğu grup, doğaçlamaya dayanan özgür rock yapmak üzere toplanıyor ve kısa sürede ilgi görüyor. Krautrock üzerine bir kitabı olan müzisyen Julian Cope, burada Faust’un müziği için ‘sanki paralel bir evrenden geliyordu, ama çok eski bir radyodan duyuluyor gibiydi,’ diye yazıyordu.

Devrimci ve Endüstriyel

Faust, yaptığı ilk basın açıklamasında ‘Mayıs 1968’ın ruhuna bağlıyız’ diye konuşuyordu. Endüstriyel müziğin öncülerinden de sayılan grup, sahnede yalnızca müzik aletleri kullanmadı; demir testeresi, balyoz, çekiç, çimento mikseri gibi aletlerin çıkardığı seslerden de yararlandı, televizyonları parçaladı, hatta dinamit de patlattı. Tabii grubun bu tür eylemlerdeki amacı ‘şov yapmak’ değildi. Nedenleri sorgulanacak olursa, başkaldırının ve devrimin gerçekleşmesinde yıkımın önemli olduğunun vurgulanması gerekir.
‘Sanat teröristi’ Faust 1975’te ortalıktan kayboldu ama -yine neyse ki- 1990’da tekrar ortaya çıktı ve albümler yayımlamayı sürdürdü. 1998 yılında grup Faust Wakes Nosferatu ismiyle çıkardığı albümde Murnau’nun filmi için müzik yaptı. 70’lerde yaptığı albümler kadar başarılı bulunmasa da, ambient ve minimalist yaklaşımlardan gürültülü, kakofonik rock’a uzanan bu albümün, grubun kariyerinde özel bir yeri var. Üstelik Nosferatu’nun çekildiği Wismar şehri Almanya’nın kuzey sahilinde ve Hamburg’dan sadece 120 kilometre uzakta. Öyle görünüyor ki Faust grubunun, vampir Nosferatu’nun ruhunu koklamak için çok yol yapması gerekmemiş.
Türk-Alman Kültür Esintileri çerçevesinde vampir Nosferatu, İstanbul’da 13 Ekim 2008 gecesinde garajistanbul’da uyandırılacak. Bir gözünüz açık olsun…

Tuesday, September 16, 2008

Kafa Yapıcı İzmir Havası

Ünlü Yunan şair Yorgo Seferis, İzmir doğumluydu. Yüzyılın tam başında, 1900 yılında doğmuştu. 1922’de Yunanlıların İzmir’den bozguna uğrayarak ayrılmaları ve evinin bir anda ‘öteki’ kıyıda kalması genç şairi çok etkileyecek, şair ancak 28 yıl sonra tekrar memleketinde, İzmir’de olabilecekti. “Cumartesi, 1 Temmuz 1950. Hava kararırken yaklaşıyoruz İzmir’e. Bu meltem, kırların bu görünüşü ve bitkilerin kokusu: hepsi böylesine bildik.”Çok özel, ama hüzünlü bir buluşma...
Kırıka’nın yeni ve ilk albümü “Kaba Saz”da, Seferis’in yıllar sürmüş olan hasretine tercüman olabilecek bir şarkı var. ‘Sonbahar’da İzmir’e Özlem’de, şair Mustafa Kamil Gök “Titretiyor içimi yıllar var ki özlemin / Rüyalarımı süsler mavi gözlü körfezin / Çiğdemlidir dağların / Mor sümbüllü bağların” diye sesleniyor bu şarkıda.
Kırıka, benim ismini iki-üç yıl önce Karaburun Şenliği’nde duyduğum bir topluluk ama geçmişleri bu kadar kısa değil. İstanbul Blues Kumpanyası’ndan da hatırlanabilecek müzisyen Salih Nazım Peker’in öncülüğündeki Kırıka (feat. Sarp Keskiner) ilk albümünü kısa süre önce çıkardı. “Kaba Saz” albümünde bas gitarı Hasan Devrim Kınlı, davulu Replikas ve başka projeleriyle tanınan Orçun Baştürk, trombon ve neyi ise Murat Ferhat Yegül çalıyor. Katkıda bulunan müzisyenlerin sayısı da az değil.
Kırıka, kısaca İzmir havaları çalıyor ve bunu büyük bir keyif ve samimiyetle yapıyor. Aralarda Batı müziğinin de iyi özümsendiğini gösteren dokunuşlar, yürüyüşler ve melodiler var. Bazen folk, bazen rock, bazen de caz duyuluyor albümde; ama esas olarak “of”lu, “aman”lı, nefesli, efeli İzmir havaları... Belki biraz uzun bir alıntı olacak ama Salih Nazım, yaptıkları müzik hakkında şunları söylüyor: “Esin kaynaklarımız, 19. yüzyılda ortaya çıkan ve 20. yüzyılın ortalarına dek yaşayan Osmanlı popüler şehir musikisidir. Biz buna şehirli halk müziği de diyebiliriz. Meyhane şarkıları, eğlenceli fasıllar, karagöz müzikleri ve şehir türküleri... Form olarak da çiftetelli, karşılama, sirto, kasap havası... Hatta geç Osmanlı döneminin kanto macerasını da düşünürsek tango ve vals de eklenebilir. İşte bu noktada Osmanlı popüler şehir musikisinin bir devamı olarak başlayan, ama daha sonra kendi özgün yolunda oldukça derinleşmiş bir müzik tarzı olarak Yunanistan’ın rebetiko-laiko şarkı geleneği bize yol gösterici olmuştur. Komşumuz Yunanistan’da zeibekiko adıyla anılan zeybek, bizde olduğunun aksine sadece folklora hapsedilmemiş, popüler şarkıların da modern bir formu olarak kullanılmış ve modern hayatta tekrar tedavüle girmiştir.”
Salih Nazım’ın vokal yapıp, bağlama, cura, elektro saz, cümbüş, lavta, ve buzuki çaldığı albümü ‘Dokumacı Örümcek’ şarkısı harekete geçiriyor. Rock arpejlerini anımsatan girişiyle ‘Kaba Saz’ bittiğinde, hele bir de kalbinizin bir köşesinde İzmir varsa, içiniz ışıldayacaktır. Rembetiko’ya yakın ‘Dert Gemisi,’ acılı ‘İspirtocu Saim’, sarhoş ‘Bir Sır Var Gülüşünde’; hepsi keyifli, sıcak besteler. Tanburi Cemil Bey’in ‘Rast Zeybek’inin yanı sıra albümde trombonlu ve hüzünlü bir tango da var: ‘Yıllar Geçti.’
Doğduğu şehirden koparılmak İzmirli şair Seferis’in sanatını hayatı boyunca etkilediği âşikar: “Sazlar ve kamışlar olan o öteki kıyıda, / Kumsallarında, susamış kürekçiler için / Su bulunan adalar.” Seferis hayatta olsaydı, Kırıka’nın müziğiyle bir an için özlemini dindirebilirdi belki.

Monday, March 17, 2008

Porto*

Serinlemeye başlamamış hava
Cadde geniş, boş, kaldırım geniş
Gerisindeki barların sandalyeleri
Gölgede, çoğu boş, birkaç şişe masalarda
Daha geride tepeler koyu yeşil
Gerimde kalmış beton iskele
Ağlarını toplayıp yanaşmış iki tekne
Yeşil-kırmızı bir sancak ikisinde de.

Sen, az ilerde, dar bir taşın üstünde
Oturmuşsun denize dönük, dizlerin bitişik
Bir yanın güneşte
Yüzünü yandan görebiliyorum
Dingin bir ifade, tanıyabildiğimce
Mutlusun, ellerin çenende bekliyorsun
Orada, ben güneşte kalan sırtım
Yarını olmayan bir sonsuzluk
Hissiyle, görüyorum güzelliğini
Neden bilmiyorum orada
Senden biraz geride
İskeleden az ötede.

Sonra dönüyorsun bana doğru
Kısık gözlerine gölge yapıp elini
Gülümsüyorsun belli belirsiz
Hiç acelen yokmuş gibi.

Güneş var,
Cadde geniş,
Ağlar toplu,
Serinlemeye başlamamış hava.


*Bu şiir Mahfil'in 6. sayısında yayımlanmıştır.

Thursday, January 10, 2008

2007'de Müzik

Dinlediğim 2007 tarihli albümler arasında en sevdiklerim:

1. Robert Wyatt / Comicopera
2. Battles / Mirrored
3. Thurston Moore / Trees Outside The Academy
4. Shellac / Excellent Italian Greyhound
5. Vic Chesnutt / North Star Deserter
6. Liars / Liars
7. Grinderman / Grinderman
8. Bjork / Volta
9. Young Gods / Super Ready/Fragmente
10. PJ Harvey / White Chalk