ÇOCUK RESMİ

Bir kare çizmiştin,

üstüne bir üçgen,

onun da üstüne (kenara) iki çizgi ve duman-

tamamlanmıştı

EV.

İnanamaz insan,

aslında nelere ihtiyacı

olmadığına.

-Reiner Kunze

(Türkçesi: H.T.)

Söyleşi: Hilmi Tezgör

"Açık Radyo’dan önce de Vertigo vardı. Yıl 1993, bir arkadaşın davetiyle önce küçük ve yerel, sonra da medyatik bir radyoda Vertigo’yu yapmıştım. Türkiye’de radyonun güzel zamanları… Sonra her nasılsa kulağıma geldi, Ömer Madra bir radyo kuruyormuş diye. Yıl 1995, ofisine gittim, tanıştım ve o gün itibariyle Vertigo ‘bonservis bedeli olmadan’ Açık Radyo’ya transfer oldu. Açık Radyo kurulduğu günden beri de Vertigo yayında."

Zeynep Alpaslan'ın söyleşisinin tamamı burada: 

https://pattikahveyapiyor.substack.com/p/soylesi-hilmi-tezgor

Bir Plaktan İçeri: Modern Müzik Tarihinden 15 'Kişisel' Albüm

ŞARKIDAKİ ŞİİR'den 12 yıl sonra, modern müzik üzerine ikinci kitabım çıktı. 

BiR PLAKTAN İÇERİ, Billie Holiday'dan Ozzy Osbourne'e, Nick Drake'ten Nick Cave'e, 15 otobiyografik albüme 'içeriden' bakmayı amaçlayan yazılardan oluşuyor.

Spotify'da kitabın playlist'i de var:

https://open.spotify.com/playlist/1EYxfz4Ej2I1I4famDqgcE?

Satın almak için:

https://dukkan.sanatkritik.com/home/book/bir-plaktan-iceri

Yazılar:

Billie Holiday / Lady In Satin (1958)
The Doors (1967)
John Lennon / Plastic Ono Band (1970)
Joni Mitchell / Blue (1971)
Nick Drake / Pink Moon (1972)
Bob Marley & The Wailers / Exodus (1977)
Joy Division / Closer (1980)
Diamanda Galás / The Litanies of Satan (1982)
Hellhammer / Satanic Rites-Death Fiend-Triumph of Death (1983)
Marillion / Misplaced Childhood (1985)
Patti Smith / Gone Again (1996)
Gil Scott-Heron / I’m New Here (2010)
Leonard Cohen / You Want It Darker (2016)
Nick Cave & The Bad Seeds / Ghosteen (2019)
Ozzy Osbourne / Patient Number 9 (2022)

Franz Kafka 101 Yaşında

https://birikimdergisi.com/dergiler/birikim/1/sayi-423-temmuz-2024/10173/ceza-somurgesinde-acik-havada-karabasan/12860

Franz Kafka 1915 tarihli bir mektubunda, sonradan dünyanın en ünlü böceğine ‘dönüşecek’ olan Gregor Samsa'nın resmedilmesini istememişti. Hatta ‘uzaktan görülmesini bile’ istememişti, ama yıllar sonra Vladimir Nabokov derslerinden birinde Gregor'u detaylı olarak çizdi. Bir yandan da şöyle konuşuyordu: “Franz Kafka, anadili Almanca olan bir Yahudi ailesinden gelmedir. Çağımız Alman yazarlarından en büyüğüdür. Onun yanında, Rilke gibi şairler ve Thomas Mann gibi yazarlar cüce ya da alçıdan aziz heykelleri gibi kalırlar.”

Kafka dünyaca tanındıktan sonra böcek Gregor çok defa resmedildi. David Z. Mairowitz’in yazdığı Kafka isimli grafik biyografide Robert Crumb’ın resmettiği Gregor, Nabokov’unkini andırıyordu biraz, ama tabii ki daha detaylı ve daha iç karartıcıydı. Aynı kitapta Crumb, Kafka’nın Ceza Sömürgesinde [In der Strafkolonie] isimli uzun öyküsündeki subayın ölüm anını çok etkileyici biçimde çizmişti:

...

devamı Birikim'de:

Defneli Leylalı*

Bir hayat, dört köşelisinden
kesin dönüş, bir ortaoyunundan.
Altın boşluğun yüz çeşidinden
keskin bir dönüş.

Estiğinde rüzgarlar, kokulu, savurgan
toplanırdık masada, yüzümüz içe dönük.

“Çocuklar uyanır,
berrak bir su gibi akardı hayat”
fundalı, defneli, leylalı.

*Bu şiir Haziran 2025'te EKDERGİ'de yayınlanmıştır: 

https://ekdergi.com/defneli-leylali-siir/

Leonard Cohen 90 Yaşında!

Kuklalar
 
Alman kuklaları Yahudileri yaktı
Yahudi kuklalar seçim yapmadı
Kukla akbabalar ölüleri yer
Kukla cesetlerden beslenir
 
Kukla rüzgarlar ve kukla dalgalar
Kukla denizciler mezarlarında
Kukla çiçek, kukla sap
Kukla zaman onları parçalara ayırır
 
Kukla ben ve kukla sen
Kukla Alman
Kukla Yahudi
Kukla başkanlar komuta eder
Ülkeyi yakmak için kukla birlikler
 
Kukla ateş, kukla alevler
Tüm kukla isimlerden beslenir
Kukla severler mutluluk içinde
Tüm bunlara yüzünü çevirir
 
Kukla okuyucu başını sallar
Kukla karısını yatağa götürür
Kukla ben ve kukla sen
Kukla Alman, kukla Yahudi
 
Kukla başkanlar komuta eder
Ülkeyi yakmak için kukla birlikler
Kukla ateş, kukla alevler
Tüm kukla isimlerden beslenir
Kukla gecenin oyunu başlıyor
Kukla günün son perdesi
 
*
 
Sevda Kitabı’ndan
 
"Yaşlılar naziktir
Gençler ateşli.
Aşkın gözü kör belki
Ama arzununki değil."
 
*
 
"Eğer gençsen ve Arthur Rimbaud değilsen
seni dinlemek istemeyiz.
Ve eğer Arthur Rimbaud isen
seni kesinlikle dinlemek istemeyiz."

*

Adolf Eichmann Hakkında Bilinecek Her Şey

GÖZLER: Orta

SAÇ: Orta

KİLO: Orta

BOY: Orta

AYIRICI ÖZELLİKLER: Yok

PARMAK SAYISI: On

AYAK PARMAĞI SAYISI: On

ZEKA: Orta

Ne bekliyordunuz?

Pençeler?

Upuzun, keskin dişler?

Yeşil salya?

Delilik?

Türkçesi: H.T.

 

 

Kafka'nın 100. Ölüm Yıldönümünde:

“Büyükbabam şöyle derdi: Hayat inanılmaz derecede kısa. Şimdi hatırlamaya çalışıyorum da, mesela genç bir insanın -talihsiz tesadüfler bir yana- alışılmış, mutlu geçen bir hayatın böyle bir yolculuk için yetmeyeceğinden korkmaksızın, bir sonraki köye gitme kararını nasıl alabildiğini anlamıyorum.”

(Bir Sonraki Köy)

*

"Çünkü bizler kar içindeki ağaç gövdeleri gibiyiz. Görünüşte öyle dümdüz yatar bu gövdeler ve biraz itsen yuvarlanıp gidecek gibi dururlar. Oysa hayır, bu mümkün değildir çünkü sımsıkı toprağa bağlıdırlar. Ama gel gör ki, bu da sadece görünüşte öyledir."

*

“Of!” dedi Fare. “Dünya da gün geçtikçe daralıyor. İlkin bir genişti ki korktum, ileri koştum, uzakta sağlı sollu duvarlar görünce mutlu oldum; ama bu uzun duvarlar öyle çabuk yaklaştılar ki birbirlerine, en son odadayım işte ve orada, köşede de kapan duruyor; koştukça kısılacağım kapana.”

“Yönünü değiştirmek zorundasın, hepsi bu,” dedi Kedi ve Fare'yi yedi.

(Küçük Hayvan Masalı)

*

“Küçük bir ulusun belleği, büyük bir ulusun belleğinden küçük değildir; dolayısıyla eldeki malzemeyi daha bir titizlikle işler.”

Türkçesi: H.T.

Kuyan-Bulak Halı Dokumacıları Lenin'i Onurlandırıyor

Sık sık ve cömertçe onurlandırılır
Yoldaş Lenin. Büstleri vardır ve heykelleri.
Kentlere ve çocuklara verilir onun ismi.
Konuşmalar yapılır çeşitli dillerde,
toplantılar yapılır ve gösteriler,
Şanghay'dan Şikago'ya dek, Lenin’in onuruna.
Ama küçük bir kasabasında Güney Türkistan'ın,
Kuyan-Bulak'ta halı dokumacıları
bakın nasıl onurlandırdılar onu:
 
Yirmi halı dokumacısı her akşam sıtmadan
titreyerek kalkardı ilkel tezgâhının başından.
Hepsi ateş içinde: Tren istasyonu,
yoğun sivrisinek vızıltısıyla dolu
eski deve mezarlığının arkasındaki bataklıktan ağan.
 
Ama her iki haftada bir
su ve duman getiren tren
bir gün bir haber de getirir:
Yaklaşmıştır Yoldaş Lenin'i onurlandırma günü.
Ve Kuyan-Bulak halkı, yoksul insanlar, halı dokumacıları
karar verirler kendi kasabalarına da
Yoldaş Lenin'in
alçıdan bir büstünü koymaya.
 
Büst için para toplanmaya başlandığında
Ateşten sarsak halde kalkarlar ayağa
ve titreyen ellerle verirler zarzor kazanılan kapikleri.
Paraları dikkatle sayan
ve etrafına dikkatle bakan
Kızılordu'dan Stepa Gamalev
görür ki hepsi Lenin'i onurlandırmaya çoktan hazır.
Sevinir, ama titreyen eller de kaçmaz gözünden
ve öneride bulunur birden:
Gazyağı alınsın büst için toplanan parayla
ve dökülsün deve mezarlığının arkasındaki,
sivrisineklerin sıtma mikrobunu ürettiği bataklığa.
 
Ve böylece Kuyan-Bulak'taki sıtmayla savaşarak,
yani böylece ölüleri anmış olarak,
hiç bir zaman unutulmamış olacaktı
Yoldaş Lenin.
 
Karar verdiler böyle yapmaya. Ve o gün
Yamulmuş, gazyağı dolu kovalarını götürüp
birbiri ardına
boşalttılar bataklığa.
Böylece Lenin'i onurlandırarak kendilerine kazanç sağladılar
ve kendilerine kazanç sağlayarak onurlandırdılar onu
ve böylece de gösterdiler onu iyi anlamış olduklarını.


-Bertolt Brecht, 1929
(Türkçesi: Hilmi Tezgör)

Yeni Yıl

Selamlıyorum

Yeni yılı

Büyük bir gümbürtüyle

Geliyor o yuvarlanarak

Ve yuvarlıyor bizi

Mutluluk ya da mutsuzluğa

Yüreğini ağzına getiriyor

Şairlerin

Onlar da söylüyor

Söylenecek ne varsa

-Rose Ausländer, 1978

(Türkçesi: H.T.)

İstasyon*

İncirliova’ya kaç defa gittiğimi tam olarak hatırlamıyorum. 70’li yılların sonlarında, üç ya da dört defa olmalı... Bir de bunlardan 35 yıl sonra bir kez daha gittim. Bu son gidişimde de, aynı eskiden olduğu gibi tren istasyonunda zaman geçirdim. Rayların üzerinde ve terk edilmiş depolarda dolaştım, çürümeye bırakılmış vagonların etrafında yürüdüm; birkaç da fotoğraf çektim. İstasyondan geçen tren sayısı pek değişmemişti. Bina restorasyon geçirmiş ama eski havasını çok da kaybetmemişti. Oysa otoyolun ikiye böldüğü kasaba için aynı şeyi söyleyebilmek zordu.

Çok küçük yaşlarımdan beri trene biniyorum. Biniyorum çünkü yaşadığımız büyükşehirde akrabalarımız bizden uzakta otururdu ve biz bayramlarda ailece onları ziyarete giderdik. En ekonomik ve rahat ulaşım yolu olduğu için de trene binerdik. Koku ve ses, bu ikisi, istasyonda ya da trendeyken beni en fazla etkileyen şeylerdi. Yakıtın ahşap traverslerde ve demirde bıraktığı koku ile trenin giderken çıkardığı yarı-ritmik ses..

Başka bir eve taşınmamız da bizi trenden uzaklaştırmadı. Yaz tatillerinde de ailece tren yolculukları yaptık. 70’lerin Türkiye’sinde, Batı Anadolu’da tren yolculuğu nasıldır bilirim ben. En düşsel ama en zevkli anılarım ise gecenin ortasında -mesela Dinar’da- tren durduğunda satıcılardan -bazen- alıp yediğimiz minik şiş kebaplardı. Ayran da olurdu yanında ve bu ikili bana çok lezzetli gelirdi. Bugün de yolculuk etmem gerektiğinde tercihimi trenden yana kullanırım.

Babamın askerden yakın arkadaşının daveti üzerine, bir yaz tatilinde gitmiştik İncirliova’ya. Yedi yaşındaymışım, ilk gidişimizde. Sonra üst üste, birkaç yaz boyunca gitmeye devam ettik. Ayşe Teyze ve Mestan Amca’nın evi tren istasyonuna yakındı. Akşama doğru kasabalılar kapılarının önüne çıkar, çay içer, mısır, çekirdek yer, sohbet ederlerdi. Bu böyle gece geç saatlere kadar sürer gider, kimin ne zaman içeri girip akşam yemeğini yediği (ve tekrar kapı önüne çıktığı) pek belli olmazdı. Akşamları güzeldi; hava serinlemeye başlarken insan sıcaklığı hâkim olurdu havaya. Ama özellikle öğle sonraları sıkıcıydı ve benim için tek heyecan verici şey, İncirliova tren istasyonundan geçen trenlerdi. Günde, hatırladığım kadarıyla 7-8 tren geçerdi istasyondan.

O sıkıcı öğle sonralarının birinde istasyona gittim. Küçük binanın içinde bir çay ocağı vardı, ama ben dışarıda duran ahşap masalarından birine oturdum. Daha doğrusu oturma cesaretini gösterdim, çünkü yabancı bir yerdeydim, küçüktüm ve çekingendim. Gazoz istedim. Maalesef hangi marka gazoz satılırdı orada tam hatırlayamıyorum, ama Kocataş ya da Topçam gibi bir ismi vardı. Gazozu içerken bir tren geldi. İnenler binenler oldu, sesler duyuldu, bir canlılık oldu. İstasyon kapısının yanında asılı tabelada hangi saatte hangi trenin duracağı yazılıydı, bunu daha önceden görmüştüm. Gidip o tabelaya baktım: tren tam zamanında gelmişti. Her nedense hoşuma gitti bu. Bir sonraki tren de zamanında mı gelecek acaba, diye geçti aklımdan, ama gördüm ki o trene daha iki saatten fazla zaman vardı. Gazozumu içip eve döndüm.

Nasıl vakit geçirdim bilmiyorum ama keyifle ve heyecan içinde, bir sonraki trene 10 dakika kala istasyondaydım yine. İleri geri yürüdüm, oyalandım. Oyalanırken gözüm hep Aydın yönündeydi. Ve evet, az sonra uzaktan bir düdük sesi geldi ve beklenen tren yine tam zamanında istasyonda durdu. Günü yedi-sekiz parçaya bölen ve her seferinde kasabaya bir hareketlilik getiren bu rutin, benim eğlenceme dönüştü zamanla. Genelde istasyona 10-15 dakika erkenden geliyordum. Kullanılmayan raylara indiğim, onları dikine keserek dolaştığım da oluyordu. Bir de kirlenmemiş, katlanmamış açık yeşil renkli biletleri topluyordum. Bunları yerden alırken kimseye görünmediğimi düşünüyordum. Tren geldikten sonra da, sanki bir görevim varmış da onu tamamlamış gibi, iyi bir hisle eve ya da sokağımıza dönüyordum. Sabah 11 gibi gelen bir yolcu treni mesela, en sevdiğimdi, çünkü hem insan getirirdi, hem de ailece edilen kahvaltı sonrası evden çıkmak için bahaneydi. İstasyonda gazoz içeceğimi, yani doğruyu söylüyordum babama. Zaten kasabanın atmosferi güven veriyordu hem bana hem de bizimkilere. Kaybolsam bile birisine Mestan Amcalarda kalıyoruz derim ve nasılsa yolu gösterirler, diye düşünüyordum.

35 yıl sonra İncirliova’ya giderken ateşim yüksekti. Önce Germencik’te durdum. İstasyon kötü bir restorasyon geçirmişti, üzüldüm. Biraz sokaklarda dolaştım. Satılığa çıkarılmış, bahçe içinde bir köy evini, daha doğrusu bir harabeyi gezdim. Harabeydi evet, ama güzeldi. O evi alıp orada yaşamayı hayal ettim. Sonra İncirliova’ya devam ettim. İstasyona adım atarken içim ürperdi. Dediğim gibi, büyük bir değişiklik yoktu istasyonda, ama o gazoz içen çocuğun duygusu da orada yoktu ve geri çağrılabilecek gibi de değildi. Sokaklara daldım, etrafa bakınarak dolaştım, hâlâ geniş ve gürültüsüzdüler. Bir zamanlar kaldığımız evi bulmam zor olmadı. Önünde çocuklar toplanmış oynuyordu ve birinin bile suratı asık değildi. Onlarla oturdum, sohbet ettik; hatta biraz da top oynadım. Ateşim düşmeye başlamıştı.

Geçen 35 yıl, orada çocukken geçirdiğim yazları asla unutturmadı bana. Orada, yabancısı olduğum için nedense biraz mahcubiyet duyduğum, bu mahcubiyetin can sıkıntısına karıştığı, ama bir yandan da içimi hep sıcak tutan bir şeyler vardı. Tabii bunları şimdi geriye dönüp bakarak söylüyorum. Zamanın bölünmesine ilk orada ihtiyaç duymuştum. Sıkıntı bölününce tahammül edilebilir bir şeye dönüşüyordu. Zamanın geçmesini istiyor muydum peki, işte bunu bilmiyorum, hatırlamıyorum.

Hilmi Tezgör

*Bu hikâye Kasım 2020'de Virüs dergisinde yayımlanmıştır.

Kuklalar

Alman kuklaları Yahudileri yaktı

Yahudi kuklalar seçim yapmadı

Kukla akbabalar ölüleri yer

Kukla cesetlerden beslenir

 

Kukla rüzgarlar ve kukla dalgalar

Kukla denizciler mezarlarında

Kukla çiçek, kukla sap

Kukla zaman onları parçalara ayırır

 

Kukla ben ve kukla sen

Kukla Alman

Kukla Yahudi

Kukla başkanlar komuta eder

Ülkeyi yakmak için kukla birlikler

 

Kukla ateş, kukla alevler

Tüm kukla isimlerden beslenir

Kukla severler mutluluk içinde

Tüm bunlara yüzünü çevirir

 

Kukla okuyucu başını sallar

Kukla karısını yatağa götürür

Kukla ben ve kukla sen

Kukla Alman, kukla Yahudi

 

Kukla başkanlar komuta eder

Ülkeyi yakmak için kukla birlikler

Kukla ateş, kukla alevler

Tüm kukla isimlerden beslenir

Kukla gecenin oyunu başlıyor

Kukla günün son perdesi

 

Leonard COHEN

(Türkçesi: H.T.)

 

Fotoğraftaki Masal

Hollandalı ressam ve baskı ustası Rembrandt van Rijn’ın geçen yıl 400. doğum yılı kutlandı. Etkinliklerden ve sergilerden Türkiye de payını aldı ve dünya gözüyle Rembrandt’ın bazı eserlerini görebilme fırsatına sahip olduk. Ressamın en tanınan tablolarından olmasa da, 1632 tarihli “Profesör Tulp’un Anatomi Dersi”, bundan tam 40 yıl önce çekilmiş olan bir fotoğrafla yan yana geldiğinde ilginç bir benzerlik oluşturarak insanı şaşırtabiliyor.

Yazar ve sanat eleştirmeni John Berger, 40 yıl önce vurularak öldürülen devrimci Ernesto ‘Che’ Guevara’nın ölümünün ardından yazdığı yazıda, Rembrandt’ın söz konusu resmi ve Che’nin Vallegrande köyündeki ölümünün ardından ‘sergilenirken’ çekilmiş olan fotoğrafı arasındaki ilginç benzerliğe dikkat çekerken, bir yandan da aslında bunun şaşılacak bir şey olmadığının altını çiziyor. Çünkü her ikisi de bir ölüyü temsil ediyor ve nesnel olarak inceleme yapılırken çekilmiş ya da resmedilmiş. Berger, önemli olanın, fotoğrafın temsil ettiğinden çok, dünyanın durumuna katlanamayarak kendi yolunu çizen Che Guevara’nın tasarlanarak seçilmiş ölümü olduğunu söylüyor. “Tasarlanan ölümü, ona, dünyayı değiştirmenin zorunluluğunu gösterdi. Tasarlanan ölümünün verdiği hak sayesinde, bir insan için zorunlu onurla yaşamayı başarabildi,” diyor İngiliz yazar. “Ölüm nereden ve nasıl gelirse gelsin, eğer savaş sloganlarımızı başka bir kulak duyacak, silâhlarımızı kullanmak için bir başka el uzanacaksa ve başkaları, makineli tüfeğin kesik güçlü ezgisiyle, yeni savaş ve zafer sloganlarıyla ağıtlar yakmaya hazırsa, hoş geldi,” diyen de Guevara değil miydi zaten? O ne yaptığının fazlasıyla farkında olan bir insandı.

9 Ekim 1967 tarihinde devrimci lider Ernesto Che Guevara, CIA ajanı Felix Rodriguez’in sağladığı istihbaratı kullanan Bolivya ordusu tarafından ormanlık bölgede yakalanıp, çatışmada öldüğü sanılsın diye defalarca bacaklarından vurularak öldürüldü. Sonrasında yapılanlar da bir giz değil artık. Guevara’nın 5 Mart 1960’ta Alberto (Diaz Gutierrez) Korda tarafından çekilen fotoğrafı, 47 yıldır dünyanın en tanınmış fotoğrafları arasında yer alıyor. 200’den fazla objenin üstünde bu fotoğrafın baskısına rastlanabiliyor: Tişört, çanta, rozet, sigara kutusu, şapka, pul, poster, şarap şişesi, matruşka bebekler, aklıma ilk gelenler. Korda, 136 Kübalının öldürüldüğü bir saldırının ardından düzenlenen ve Che’nin de katıldığı cenaze töreninde çekmiş bu ünlü fotoğrafını. Che’nin yüzündeki “öfkeli ve üzüntülü” ifadeden çok etkilendiğini söylüyor. Esas çerçevede bir adamla palmiye yapraklarının arasında duran ‘Commandante,’ daha sonra fotoğrafçı Korda tarafından izole edilmiş ve bu ‘ikonik’ imge doğmuş.

John Berger gibi fotoğraf sanatıyla ilgilenmiş, bu konuda (da) derinleşerek düşünce üretmiş yazarlardan biri olan Susan Sontag, ölümünden sonra “Che’nin ilham verici güzel bir masala dönüşmesine izin vermememiz gerektiğini” söylemişti. “Onun eşsizliğini vurgulamak, onu çağdaş dünyanın tartışmalı bir siması olarak görmek çok daha iyidir.” Ancak, zaman içinde Sontag’ın söyledikleri gerçekleşemedi ve Che bir tür masala dönüştü. Yine de, onun hakkında bilinen doğruların pek azı bile bugün birçok genç insan için esin kaynağı olmaya ve devrimci olarak bilinçlenmeye yol açabiliyor.
Cesareti ve idealistliğiyle Che, yoz devrimci geleneğin tam karşısında duruyordu. Daha doğrusu durmuyor, sürekli hareket ediyordu. Çünkü biliyor ve söylüyordu: “Her devrimcinin görevi devrim yapmaktır.”

Ona ithafen yazılan sayısız şiirden birinde, İngiliz Christopher Logue şöyle diyordu: “Aralık. Geç kalmış kuşlar kanat çırpıyorlar. / Bir otomobilin karla kaplı ön camına şunları yazıyorum: / CHE YAŞIYOR!”

*Bu yazı 7 Ekim 2007 tarihli Radikal 2'de yayımlanmıştır.